Pansion Umoljani

Legenda o postanku imena sela –Legenda o okamenjenoj aždahi

Postoje dvije verzije o nastanku imena-Umoljani. Po jednoj- stočari Humljani iz Hercegovine dolazili su ljeti na ispašu sa stokom i tu su neki ostali da žive, pa je selo po njima dobilo ime. Po drugoj legendi velika zmija-aždaha je izašla iz kanjona Rakitnice , koji je udaljen 3 km od sela, i prošla kroz Studeni potok vijugajući sa namjerom da uništi selo i pojede seljane. Kada su primijetili opasnost, seljani su se povukli na brdo Pošijak i počeli moliti boga da se aždaha okameni i umolili su ga. Bog je uslišio njihove molitve i u stijeni se i sada može vidjeti oblik te okamenjene nemani.

Legenda o ilirskoj gradini

Na brdu Pošijak mogu se vidjeti zidine od zemlje, za koje geolozi smatraju da su stare 2 500 godina. Nedavna istraživanja na tom području su pokazala da je to ilirska gradina, koja je služila za odbranu ilirskog naselja. Nalazi se na najvišoj nadmorskoj visini u BiH. Ove gradine su istinski fenomen, koji zavređuje pažnju, kako zbog starosti, tako i zbog uloge u dalekoj prošlosti.

Neobične kolibe na Gradini

Posjetioci Umoljana mogu vidjeti autentične katune, kolibe na Gradini, u kojima se ljeti boravi dok je stoka na ispaši. Djeluju nestvarno, kao da su istrgnute iz nekog drugog, drevnog vremenskog konteksta.

Legenda o svatovima

U arheološkoj literaturi ovaj kraj nije često spominjan samo u vezi sa gradinama, legendama o aždahi i sl., nego su više zanimanja pokazili istraživači nekropola stećaka, koji se nalaze na 200 m od mosta sa desne strane, pri ulasku u selo.Legenda kaže da su to nadgrobni spomenici dvojim svatovima. Jedni su vodili mladu, a drugi su pošli po nju, te su se tu sreli, sukobili i poubijali. U odnosu na tehniku obrade kamena i ukrašavanja, stećci imaju veoma različite umjetničko-esteteske vrijednosti, što govori o dugom vremenskom trajanju kulture stećaka i o djelovanju majstora iz raznih sredina.

Legenda o umoljskoj džamiji-biljegu dobrote

Za vrijeme rata selo Umoljani je bio zapaljeno, a džamija sa «endemičnim» planinskim minaretom je ostala netaknuta. Legenda kaže da se pred sami rat jednom oficiru iz JNA razboljelo dijete i da su mu rekli da jedni lijek može naći kod imama umoljanske džamije. Nedugo nakon što je dijete ozdravilo, vojska je napala Umoljane, i kojim slučajem je, jedan od komandanata te jedinice bio upravo spomenuti oficir. Izričito je zabranio, navodno da se džamija zapali. Ona je danas jedini arhitekturalni primjer višestoljetnog postojanja Umoljana. U temelje džamije ugrađeni su stećci, a postoje dokazi da je Hagada u toku Drugog svjetskog rata čuvana upravo u ovim temeljima.

Legenda o Lošinom valu (kamenu)

Nadomak Studenog potoka zadirkivala je djevojka mladića da ne smije skočiti sa oštre stijene visoke nekoliko metara. Da bi dokazao svoju hrabrost, mladić se pope na stijenu, skoči i slomi obje noge. Stijena dobi ime Lošin val (kamen), a selo još jednu legendu o prkosu i ludostima koje se čine zbog ljubavi.

Legenda o kanjonu Rakitnice

Kanjon Rakitnice bi se zbog svoje izuzetnosti mogao naći u Ginisovoj knjizi rekorda, jer se smatra najdubljim kanjonom u Evropi. Naime, ulaz u kanjon nalazi se na nadmorskoj visini od 1.150 metara, a dužina od ulaza do ušća u rijeku Neretvu je 21,5 kilometara, sa tri veoma atraktivna tjesnaca, što je jedan od razloga da je uvršten u knjigu „Najljepši kanjoni svijeta“.Širina korita na pojedinim mjestima iznosi samo 70 centimetara, a okolne stijene su i do 600 metara. Voda je kristalno čista i može se piti.